4. Wojna

30 sierpnia 1939 r. ogłoszono mobilizację, a 1 września wybuchła wojna. Szkoła była gotowa do rozpoczęcia nowego roku szkolnego, ale nauka się nie rozpoczęła. Nocowali w niej uciekinierzy najpierw idący na wschód, a potem zawracający po 17 września 1939 r. [1]. Powoli władze niemieckie rozpoczęły urzędowanie. Kierownik Kuszaj cały czas przebywał w szkole i czekał na rozwój wypadków. 3 listopada 1939 r. pan Kuszaj został aresztowany i wywieziono go do Sądu Okręgowego w Rzeszowie wraz z nauczycielami z rejonu czudeckiego. W sądzie zamknięto także nauczycieli z powiatu rzeszowskiego, łańcuckiego, kolbuszowskiego i przeworskiego. Razem z nauczycielami przetrzymywano księży, właścicieli większych dóbr i przedstawicieli inteligencji. Po kilku dniach wypuszczono kobiety, a mężczyzn zaczęto wypuszczać od 13 listopada, po kilka osób dziennie. Pan Kuszaj został zwolniony 17 listopada 1939 r. [2]. W gminie Czudec żadna szkoła nie podjęła nauki. Na początku grudnia na zebraniu Kółka Rolniczego mieszkańcy pytali, czemu nie ma lekcji. Ponieważ kierownik Kuszaj nie otrzymał od wójta drewna na opał, uświadomił rodzicom, że może jedynie zacząć uczyć tak jak w sąsiedniej Zawadce, gdzie uczniowie sami przynosili opał do szkoły. W dniach 8, 9, 10 grudnia 1939 r. pan Kuszaj ogłosił rozpoczęcie nauki, ale do szkoły przyszło bardzo mało dzieci, a sale szkolne były duże i zimne, więc lekcje nie mogły być kontynuowane [3]. 9 stycznia 1940 r. pan Kuszaj otrzymał z Rzeszowa pierwsze pismo w języku niemieckim. Miał je wypełnić i zwrócić, a dotyczyło pewnych danych o stanie szkoły. Pan Kuszaj został wpisany na listę jako zakładnik, co miało stanowić zabezpieczenie spokoju i ochronę przed sabotażami. Jako pierwszy musiał się codziennie meldować u sołtysa wsi, Macieja Fąfary [4]. Przez silne mrozy prawie w żadnej szkole nie było lekcji, a jeśli nawet uczono to bez podręczników, bo te na polecenie władz niemieckich oddano sołtysom. 12 lutego 1940 r. w urzędzie gminy w Czudcu pan Kuszaj otrzymał, podobnie jak wszyscy nauczyciele, którzy byli na liście z pierwszych miesięcy wojny, pobory za 2 miesiące. 13 lutego 1940 r. pan Kuszaj otrzymał pismo urzędowe, które podpisał Kreishauptmann Dr. Ehaus. Pismo informowało go, że został przeniesiony do szkoły nr 3 w Zielonce w gminie Raniżów w powiecie kolbuszowskim [5]. Obowiązki w nowej szkole miał objąć 1 marca 1940 r. Nauczyciele z sąsiednich wsi także otrzymali przeniesienia. Inwentarz szkolny kierownik Kuszaj przekazał w ręce sołtysa wsi, a swój majątek zostawił pod opieką sąsiada i do nowej szkoły odjechał z jedną walizką. 1 marca 1940 r. kierownikiem szkoły na Pstrągowej Górnej została mianowana Elżbieta Bednarska, a drugą nauczycielką Stanisława Bochenkówna [6]. Pani Bednarska urodziła się w Rzeszowie i tu ukończyła Studium Nauczycielskie Żeńskie. Uczyła w powiecie wieluńskim od 1925 r. Pani Bochenkówna także urodziła się w Rzeszowie i też ukończyła Seminarium Nauczycielskie. Uczyła od 13 lat na Wołyniu. Ponieważ mieszkanie kierownika szkoły było zamknięte a wolny pokój nie nadawał się do zamieszkania, obie nauczycielki zamieszkały w jednym pokoju u gospodarza Jana Bełcha, a kiedy zrobiło się ciepło, zamieszkały w wolnym pokoju w szkole. Po zwróceniu uwagi wójta na złe warunki mieszkaniowe nauczycielek, rzeczy pana Kuszaja zostały przeniesione do jednego pokoju, a nauczycielki zajęły każda po jednym pokoju w jego dotychczasowym mieszkaniu. Pan Kuszaj przyjeżdżał do Pstrągowej w dni wolne od nauki. Naukę nauczycielki rozpoczęły dopiero 1 kwietnia 1940 r. ze względu na warunki pogodowe [7]. Na wakacjach władze szkolne uwzględniły niektóre podania o powrót na poprzednie miejsce pracy tych nauczycieli, którzy pozostawili domy czy majątki. Ponieważ pan Kuszaj posiadał na Pstrągowej dom i kilka morgów ziemi, a jego podanie poparł wójt Feliks Wilk, został ponownie przeniesiony do Pstrągowej Górnej [8].

Nauka w roku szkolnym 1940/41 rozpoczęła się 5 września 1940 r. Drugą nauczycielką pozostała pani Stanisława Bochenkówna. Na początku roku zarządzenie władz przywróciło wszystkie przedmioty z wyjątkiem historii i geografii politycznej. Pozwolono używać tylko pisemka “Ster” i można było czytać w szkole niektóre bajeczki. Podręczniki zostały zakazane, a mapy i wszystkie książki z biblioteki kierownik musiał oddać do Rzeszowa [9]. W ciągu roku szkolnego kierownik dostał także nakaz zwrotu pieczątek z godłem polskim. Nauczyciele musieli złożyć przyrzeczenie lojalności i przedstawić swoje akta osobowe. Żyli prawie w nędzy, bo ich pobory nie zostały podwyższone, a ceny żywności i innych towarów wzrosły wielokrotnie, bo wszystko można było kupić tylko na czarnym rynku. Po jednorocznej przerwie pozwolono na nowo uczyć w szkole religii. W tym roku szkolnym nauka trwała do początku grudnia, kiedy to spadł śnieg i nastąpiły mrozy, a ponieważ dzieci nie miały butów i ubrań, przestały chodzić do szkoły. Nauka została podjęta dopiero po Świętach Wielkanocnych, a rok szkolny zakończono 28 czerwca 1941 r. uroczystą mszą. Potem rozdano świadectwa w dwóch językach: polskim i niemieckim [10].

Rok szkolny 1941/42 rozpoczął się uroczystą mszą 1 września 1941 r. Pani Stanisława Bochenek została na własną prośbę przeniesiona do Przybyszówki i pan Kuszaj uczył sam do 17 września 1941 r., kiedy to do pracy zgłosiła się nauczycielka Leonia Lech [11]. Pan Kuszaj uczył klasy I i III, a pani Lech klasy II i IV. Brakowało przyborów szkolnych – zeszytów, papieru, a także kredy i atramentu. Kierownik Kuszaj nie mógł też zdobyć drzewa na opał do szkoły. Już w październiku spadł pierwszy śnieg i zrobiło się zimno, więc coraz mniej uczniów chodziło do szkoły, aż z braku drzewa na opał naukę całkiem przerwano od 14 listopada 1941 r. do 24 marca 1942 r. [12]. Ale i od dnia jej podjęcia dzieci do szkoły przychodziło mało z braku obuwia i odzieży. Uczniowie nie mieli podręczników ani książek. Czytali ukradkiem nie oddane książki z biblioteki szkolnej, które ukrył kierownik Kuszaj. Czytały także “Płomyk”, “Płomyczek” i “Młodego Polaka”, bo pan Kuszaj miał duży zapas tych przedwojennych pisemek. We wtorki i piątki, kiedy Radca Szkolny niemiecki urzędował w biurze i nie wyjeżdżał w teren, czytały te zabronione pisemka w klasie. 27 kwietnia 1942 r. władze niemieckie zarządziły konferencję zielarską w Strzyżowie, gdyż kładły duży nacisk na zbieranie ziół leczniczych. Pan Kuszaj sabotował to zarządzenie i kazał dzieciom zbierać zioła, ale na użytek rodziców. Władze niemieckie zabroniły świętowania by zwiększyć ilość dni roboczych. W dniu odpusty parafialnego, czyli 22 kwietnia 1942 r. dzieci nie przyszły do szkoły. Rok szkolny zakończono 29 czerwca i rozdano świadectwa w dwóch językach [13].

Rok szkolny 1942/43 rozpoczęto 1 września 1942 r. mszą świętą. Kierownik Kuszaj uczył klasy II i IV, a pani Lech uczyła klasy I i III. Uczniowie sami wymyli sprzęty i ławki. 16 września 1942 r. władze niemieckie zorganizowały w Strzyżowie konferencję, na której starosta niemiecki zagroził, że jeśli osoby wyznaczone na przymusowe roboty nie pojadą, a nauczyciele i księża na nich nie wpłynął, to władze wywiozą zebranych na ich miejsce. 27 października 1942 r. starosta wezwał nauczycieli i księży do Rzeszowa. Zebrano ich w sali kina “Apollo”. Nauczycielom i księżom do lat 35 kazano przejść na podwórze. Zostali oni wyznaczeni na wyjazd do Rzeszy za ludność, która okazywała opór. Starszych nauczycieli odesłano do domu. Ale ostatecznie żadnego nauczyciela nie wywieziono [14]. Ponieważ szkoła znowu nie otrzymała opału, więc lekcje odbywały się w zimnych salach do 10 grudnia 1942 r. Po nadejściu mrozów kierownik zamknął szkołę. Wśród uczniów wybuchła epidemia tyfusu. 12 stycznia 1943 r. władze szkolne niemieckie oficjalnie zarządziły przerwę w nauce do czasu ocieplenia. Na 1 marca 1943 r. władze zarządziły spis ludności i pan Kuszaj musiał go sporządzić na Pstrągowej Górnej, fałszując pewne dane statystyczne [15]. 2 marca zarządzono w Czudcu zebranie nauczycieli, na którym niejaki Wyszyński uczył ich jak wyszukiwać wśród ludności osoby pochodzenia niemieckiego. W marcu odbyły się w szkole wykłady higieniczno – lekarskie “Społem”, które prowadziły dwie nauczycielki. Wykłady higieniczne były pretekstem gdyż tak naprawdę nauczycielki budziły swymi wykładami ducha narodowego i podtrzymywały nadzieję. 28 kwietnia 1943 r. przeprowadzono w szkole rewizję, ale nie znaleziono ukrytego radia. Mimo to pan Kuszaj musiał zapłacić karę. 12 czerwca 1943 r dzieci nie zgłosiły się do szkoły, bo tego dnia Niemcy dokonali pacyfikacji Pstrągowej i zabili 11 osób. Rok szkolny zakończono 3 lipca 1943 r. [16].

1 września 1943 r. uroczystym nabożeństwem rozpoczął się rok szkolny 1943/44. Naukę podjęto na podstawie dawnej organizacji szkoły, czyli nauka w klasach I – III trwała po 2 lata, a w klasie IV – 3 lata. W październiku 1943 r. władze zmieniły organizację szkoły wprowadzając dwie klasy. Klasa I to był 1,2 i 3 rok nauki, a klasa II to był 4, 5, 6 i 7 rok nauki [17]. Pani Perek prowadziła klasę Ia i Ib (dzieci było dużo i podzielono je na dwie klasy), a klasę II uczył pan Kuszaj. 8 grudnia 1943 r. nauka została przerwana z braku opału i podjęto ją dopiero 6 marca 1944 r. 21 marca 1944 r. pan Kuszaj ponownie musiał stawić się na konferencji w Rzeszowie w kinie “Apollo”. 16 kwietnia 1944 r. pani Perek otrzymała 6-tygodniowy urlop macierzyński i pan Kuszaj uczył sam do końca roku szkolnego [18].

W nocy 1 sierpnia 1944 r. do Pstrągowej wkroczyło wojsko rosyjskie. Niemcy bronili się na Budziszu. Pociski artylerii padały także koło szkoły, ale wybiły tylko kilka szyb. W klasach zorganizowano szpital. W szkole przebywali także oficerowie rosyjscy, kucharki, sanitariuszki i lekarze. Po kilku dniach linia frontu przesunęła się poza Wielopole Skrzyńskie [19].

Przypisy

1. J. Kuszaj, Kronika Szkoły Podstawowej w Pstrągowej Górnej, [b. s.].

2. Tamże, [b. s.].

3. Tamże, [b. s.].

4. Tamże, [b. s.].

5. Tamże, [b. s.].

6. Tamże, [b. s.].

7. Tamże, [b. s.].

8. Tamże, [b. s.].

9. Tamże, [b. s.].

10. Tamże, [b. s.].

11. Tamże, [b. s.].

12. Tamże, [b. s.].

13. Tamże, [b. s.].

14. Tamże, [b. s.].

15. Tamże, [b. s.].

16. Tamże, [b. s.].

17. Tamże, [b. s.].

18. Tamże, [b. s.].

19. Tamże, [b. s.].

 

Możliwość komentowania jest wyłączona.